Rozporządzenie 561/2006: jak zrozumieć czas jazdy i zdać egzamin

Znajomość tych wartości oraz najważniejszych wyjątków pomaga prawidłowo stosować przepisy w pracy i przygotować się do testu kwalifikacyjnego kierowcy zawodowego oraz świadomego udziału w szkoleniu okresowym kierowców.

Rozporządzenie 561/2006 – co musi wiedzieć kierowca zawodowy?

• Rozporządzenie (WE) nr 561/2006 wyznacza podstawowe zasady dotyczące czasu prowadzenia pojazdu, obowiązkowych przerw oraz okresów odpoczynku kierowców zawodowych.
• Przepisy te funkcjonują równolegle z polską ustawą o czasie pracy kierowców, która doprecyzowuje kwestie związane m.in. z czasem pracy, dyżurami oraz rozliczaniem poszczególnych rodzajów aktywności.
• Nie każdy rodzaj przewozu podlega jednak tym regulacjom – rozporządzenie przewiduje określone wyłączenia i wyjątki, zależne m.in. od typu pojazdu oraz charakteru wykonywanego transportu.
• Przestrzeganie tych zasad jest weryfikowane m.in. na podstawie danych z tachografu, a stwierdzone naruszenia mogą skutkować sankcjami zarówno dla kierowcy, jak i dla przedsiębiorcy.

Co to jest Rozporządzenie 561/2006 i kogo dotyczy?

Rozporządzenie (WE) nr 561/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z 15 marca 2006 r. harmonizuje w całej Unii zasady czasu prowadzenia pojazdu, obowiązkowych przerw oraz dziennego i tygodniowego odpoczynku kierowców wykonujących przewóz drogowy rzeczy i osób – zarówno w kraju, jak i za granicą. Jego cele to poprawa bezpieczeństwa na drodze, ochrona zdrowia kierowców i wyrównanie warunków konkurencji między przewoźnikami. Podstawowym narzędziem kontroli jest tachograf, którego stosowanie reguluje rozporządzenie (UE) nr 165/2014.

Jakie są wyłączenia ze stosowania Rozporządzenia 561?

Nie wszystkie pojazdy podlegają rozporządzeniu. Istnieją dwie grupy wyłączeń:

1. wyłączenia obligatoryjne (art. 3) – obejmują m.in. regularny przewóz osób na trasach do 50 km, określone przewozy niehandlowe, pojazdy o maksymalnej prędkości do 40 km/h, pojazdy służb publicznych, ratownicze, medyczne, pomoc drogową do 100 km od bazy oraz niektóre pojazdy zabytkowe; przewozy te są całkowicie wyłączone z zakresu rozporządzenia.

1. wyłączenia fakultatywne (art. 13) – państwa członkowskie mogą zwolnić z art. 5-9 rozporządzenia wybrane kategorie przewozów, m.in. niektóre przewozy rolnicze i leśne, naukę jazdy, część usług komunalnych, przewóz mleka, żywych zwierząt czy maszyn budowlanych. Polska skorzystała z części tych możliwości w art. 29 ustawy o czasie pracy kierowców. Zwolnienie z obowiązku stosowania tachografu wynika natomiast z przepisów rozporządzenia 165/2014 powiązanych z wyjątkami z art. 13.

Do grupy fakultatywnej, po spełnieniu warunków określonych dla danej kategorii, należą m.in. pojazdy organów publicznych (o ile nie konkurują z przewoźnikami prywatnymi), pojazdy rolnicze, leśne i rybackie w promieniu 100 km od bazy, pojazdy komunalne (ścieki, odpady, utrzymanie i kontrola dróg, wodociągi, gaz, prąd, łączność), lekkie pojazdy dostawcze do 7,5 tony dla poczty lub do przewozu materiału, sprzętu lub urządzeń kierowcy w trakcie pracy, a także – co ważne dla ośrodków szkolenia – pojazdy używane do nauki jazdy i egzaminów, pod warunkiem że nie wykonują zarobkowego przewozu.

Rozporządzenie 561/2006: ściąga z limitów jazdy i przerw

Najprościej podejść do nauki jak do tabeli norm podstawowych z dopuszczalnymi odstępstwami. Poniższe zestawienie warto mieć „w małym palcu”:

Sercem tych zasad jest tzw. pętla 4,5 godziny: najpóźniej po 4,5 godziny prowadzenia pojazdu kierowca musi wykorzystać co najmniej 45 minut przerwy, chyba że rozpoczyna okres odpoczynku. Przerwę można wykorzystać jednorazowo albo – w podstawowym wariancie – podzielić na co najmniej 15 i następnie co najmniej 30 minut. Uwaga na dwie pułapki egzaminacyjne: w podstawowym wariancie kolejność podziału jest sztywna – najpierw co najmniej 15 minut, potem co najmniej 30 minut. Odcinek krótszy niż wymagane minimum nie spełnia warunków danej części przerwy.

W okazjonalnym przewozie osób przepisy przewidują szczególne rozwiązanie pozwalające, po spełnieniu określonych warunków, podzielić 45-minutową przerwę na dwie części trwające co najmniej 15 minut każda, pod warunkiem że łącznie wyniosą co najmniej 45 minut. Prawidłowo odebrana przerwa 45-minutowa „zeruje” licznik – rozpoczyna się nowa pętla 4,5 godziny.

Rekompensata za skrócony tygodniowy odpoczynek w Rozporządzeniu 561

W każdych dwóch kolejnych tygodniach kierowca wykorzystuje albo dwa regularne odpoczynki tygodniowe (po 45 godzin), albo jeden regularny i jeden skrócony (co najmniej 24 godziny). Skrócenie trzeba jednak zrekompensować równoważnym okresem odpoczynku – wykorzystanym jednorazowo, w jednym ciągu (nie w kawałkach), dołączonym do innego odpoczynku i najpóźniej do końca trzeciego tygodnia następującego po tygodniu skrócenia.

Dla kierowców wykonujących międzynarodowy przewóz rzeczy przepisy przewidują szczególny wyjątek umożliwiający, po spełnieniu dodatkowych warunków, wykorzystanie dwóch kolejnych skróconych tygodniowych okresów odpoczynku poza państwem siedziby pracodawcy i państwem zamieszkania. W ciągu każdych czterech kolejnych tygodni kierowca musi jednak wykorzystać co najmniej cztery tygodniowe okresy odpoczynku, w tym co najmniej dwa regularne. Jeżeli wykorzysta dwa kolejne skrócone odpoczynki, następny tygodniowy odpoczynek musi być poprzedzony rekompensatą za oba skrócenia.

Szczególna zasada dotyczy także kierowców autokarów korzystających z tzw. odstępstwa 12-dniowego przy pojedynczym okazjonalnym przewozie osób. Jeżeli w tym okresie autokar prowadzi jeden kierowca w godzinach 22:00-06:00, okres prowadzenia przed wymaganą przerwą skraca się z 4,5 do 3 godzin; zasada ta nie ma zastosowania, gdy pojazd obsługuje załoga kilkuosobowa. Szczegółowo wyjaśniamy to w artykule – Kiedy okres prowadzenia autokaru przed przerwą skraca się z 4,5 do 3 godzin?.

Maksymalny czas trwania zmiany roboczej w świetle Rozporządzenia 561

Rozporządzenie 561/2006 reguluje czas prowadzenia pojazdu, przerwy i odpoczynki, ale nie ustanawia odrębnej normy określanej jako maksymalna „długość zmiany roboczej”. Przy ocenie całego okresu aktywności kierowcy trzeba równolegle stosować krajowe przepisy o czasie pracy oraz wymagania dotyczące odpoczynków.

Zgodnie z ustawą o czasie pracy kierowców tygodniowy czas pracy – łącznie z nadgodzinami – nie może przekraczać przeciętnie 48 godzin w okresie rozliczeniowym do 4 miesięcy i może być przedłużony do 60 godzin w danym tygodniu, o ile średnio pozostanie na poziomie 48 godzin. Przy pracy w porze nocnej czas pracy między dwoma odpoczynkami dziennymi ogranicza się do 10 godzin. W praktyce ramy „zmiany” wyznacza więc początek i koniec odpoczynków z rozporządzenia 561/2006 oraz dopuszczalna liczba godzin pracy z ustawy krajowej.

Przedłużenie czasu jazdy na podstawie artykułu 12

Artykuł 12 rozporządzenia 561/2006 to „wentyl bezpieczeństwa”. Pozwala kierowcy odstąpić od norm dotyczących czasu jazdy, przerw i odpoczynku w zakresie niezbędnym do zapewnienia bezpieczeństwa osób, pojazdu lub ładunku – pod warunkiem, że nie zagraża to bezpieczeństwu ruchu i służy dotarciu do odpowiedniego miejsca postoju.

Art. 12 przewiduje również szczególne odstępstwo pozwalające w wyjątkowych okolicznościach przekroczyć dzienny i tygodniowy czas prowadzenia o maksymalnie 1 godzinę, aby dotrzeć do centrum operacyjnego pracodawcy lub miejsca zamieszkania w celu wykorzystania tygodniowego odpoczynku. Przekroczenie może wynieść maksymalnie 2 godziny, jeżeli bezpośrednio wcześniej kierowca wykorzysta nieprzerwaną 30-minutową przerwę, a celem jest dotarcie na regularny tygodniowy okres odpoczynku. Każde takie wydłużenie trzeba zrekompensować równoważnym okresem odpoczynku, wykorzystanym jednorazowo wraz z dowolnym okresem odpoczynku przed końcem trzeciego tygodnia następującego po tygodniu, w którym doszło do wydłużenia.

Stosowanie artykułu 12 Rozporządzenia 561 w sytuacjach awaryjnych

Przykładem może być nieprzewidziany brak możliwości zatrzymania się na odpowiednim, bezpiecznym parkingu, jeżeli kierowca nie mógł racjonalnie przewidzieć tej sytuacji przy planowaniu trasy. W takiej sytuacji kierowca może kontynuować jazdę mimo przekroczenia 4,5 godziny bez przerwy lub limitów dobowych/tygodniowych, ale musi odręcznie wpisać powód odstępstwa – na wydruku z tachografu cyfrowego, wykresówce lub w planie pracy – najpóźniej po dotarciu do miejsca postoju.

To odstępstwo nie jest jednak „dowolne”. Podczas kontroli właściwy organ ocenia, czy sytuacja rzeczywiście uzasadniała odstępstwo, a przedłużenie mieściło się „w zakresie niezbędnym”. Art. 12 nie powinien służyć do kompensowania typowych, przewidywalnych problemów organizacyjnych, które można było uwzględnić przy planowaniu przewozu.

Wpis manualny na karcie kierowcy krok po kroku

Obowiązek rejestrowania określonych okresów aktywności wynika m.in. z art. 6 ust. 5 rozporządzenia 561/2006, natomiast zasady wykonywania wpisów manualnych w tachografie i na karcie kierowcy określa przede wszystkim art. 34 rozporządzenia 165/2014. Kierowca uzupełnia w tachografie te okresy, których urządzenie nie zapisało automatycznie – przede wszystkim „inną pracę” (np. załadunek, rozładunek, prace przy pojeździe) oraz „gotowość”, a także wymagane okresy przerw i odpoczynku, jeżeli nie zostały zapisane na karcie.

Czas jazdy a polska ustawa o czasie pracy kierowców

Polska ustawa o czasie pracy kierowców uzupełnia przepisy unijne. Oznacza to, że najważniejsze limity dotyczące jazdy, przerw i odpoczynków wynikają z rozporządzenia (WE) nr 561/2006, a ustawa krajowa wyjaśnia, jak te okresy należy traktować przy rozliczaniu czasu pracy, wynagrodzenia i organizacji pracy kierowcy. Szczególnie ważny jest art. 27 ustawy. Zgodnie z nim przerwy wymagane przez art. 7 rozporządzenia 561/2006 zalicza się do dyżuru, natomiast odpoczynków określonych w art. 8 nie można uznawać za dyżur. Dodatkowo pierwsze 15 minut przerwy wlicza się do czasu pracy, jeśli kierowca pracuje w danej dobie co najmniej 6 godzin. Jeżeli kierowca odbył przerwę zgodnie z rozporządzeniem, nie trzeba już stosować dodatkowej przerwy z art. 13 ustawy. Podobnie, jeśli wykorzystał odpoczynek zgodnie z art. 8 rozporządzenia, nie stosuje się odpowiedniego odpoczynku przewidzianego w art. 14 ustawy.

W skrócie: przepisy unijne określają, ile kierowca może jechać i kiedy musi odpoczywać, a polska ustawa wskazuje, jak te okresy rozliczyć jako czas pracy, dyżur albo odpoczynek.

Kary i taryfikator za naruszenie Rozporządzenia 561/2006

Państwa członkowskie Unii Europejskiej są zobowiązane do wprowadzenia sankcji, które będą skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. W Polsce zasady odpowiedzialności oraz klasyfikację poszczególnych naruszeń określa przede wszystkim ustawa o transporcie drogowym wraz z załącznikami. Wysokość kary zależy od rodzaju i skali naruszenia. Przykładowo przekroczenie dopuszczalnych 4,5 godziny prowadzenia pojazdu bez wymaganej przerwy jest oceniane stopniowo – im większe przekroczenie, tym poważniejsze naruszenie i wyższa sankcja. Podobnie rozlicza się naruszenia dotyczące dziennego, tygodniowego i dwutygodniowego czasu prowadzenia pojazdu.

Przepisy przewidują odrębną odpowiedzialność kierowcy oraz podmiotu wykonującego przewóz drogowy, a jej zakres zależy od konkretnego rodzaju naruszenia. Ważne znaczenie ma również art. 10 rozporządzenia 561/2006, który nakłada na przedsiębiorstwo obowiązek takiej organizacji pracy kierowców, aby mogli oni przestrzegać obowiązujących limitów. Firma nie może także stosować systemu wynagradzania, który zachęcałby do łamania przepisów, na przykład przez premiowanie zbyt długiej jazdy lub skracania wymaganych przerw i odpoczynków.

Przygotowując się do egzaminu, sprawdź też nasze wskazówki, jak wygląda egzamin na prawo jazdy kategorii C+E?

Podsumowanie

Rozporządzenie (WE) nr 561/2006 to fundament unijnych norm czasu jazdy, przerw i odpoczynków, uzupełniany przez polską ustawę o czasie pracy kierowców i taryfikator z ustawy o transporcie drogowym. Podstawą przygotowania do testu kwalifikacyjnego i prawidłowego stosowania przepisów w pracy jest opanowanie „zestawu liczb” (4,5-45-15+30; 9/10; 56/90; 11/9; 45/24 + rekompensata) oraz zrozumieć kilka wyjątków: pętlę 4,5 godziny, odstępstwo z art. 12, wpisy manualne i powiązania z ustawą krajową.

Chcesz przygotować się od podstaw? W naszej szkole jazdy od ponad 10 lat szkolimy zawodowych kierowców – prowadzimy kursy prawa jazdy kategorii C, C+E oraz D wraz z kwalifikacją zawodową (kod 95) oraz szkolenia okresowe. Zajęcia praktyczne odbywają się na placach manewrowych przy ul. Łopuszańskiej 22 oraz Jagiellońskiej 88 w Warszawie.