5 zasad bezpiecznej jazdy po śliskiej nawierzchni

W tym artykule wyjaśniamy, dlaczego śliska nawierzchnia jest tak niebezpieczna, jak działają systemy bezpieczeństwa ABS, ASR i ESP oraz jakie zasady bezpiecznej jazdy pozwalają ograniczyć ryzyko wypadku podczas trudnych warunków drogowych.

Dlaczego jazda po śliskiej nawierzchni jest niebezpieczna?

Jazda po śliskiej nawierzchni należy do największych wyzwań, z jakimi może spotkać się kierowca. Deszcz, śnieg, lód, gołoledź, błoto czy mokre liście znacząco zmniejszają przyczepność opon do jezdni, co przekłada się na wydłużoną drogę hamowania i większe ryzyko utraty kontroli nad pojazdem. W takich warunkach nawet niewielki błąd w postaci zbyt dużej prędkości, gwałtownego hamowanie lub zbyt małego odstępu od poprzedzającego samochodu może doprowadzić do poślizgu lub kolizji.

Największym problemem jest mniejsze tarcie pomiędzy kołami samochodu a nawierzchnią, spowodowane obecnością wody, lodu lub innego czynnika negatywnie wpływającego na przyczepność. Zmniejsza się wówczas tarcie pomiędzy oponami samochodu a podłożem. Najlepszą przyczepność uzyskuje się, kiedy nawierzchnia jest sucha i ma stałą, acz lekko elastyczną strukturę

Jeżeli opony samochodu nie mają odpowiedniego kontaktu z nawierzchnią, w momencie przekazywania energii z silnika może dojść do poślizgu – koła będą obracać się w miejscu, nie mogąc “odepchnąć” się od podłoża.

Problemem jest wówczas nie tylko samo przekazanie energii, ale również zmiana toru jazdy czy hamowanie – jakiekolwiek większe przeciążenia przy gorszej przyczepności kół do nawierzchni będą mogły spowodować niekontrolowany ruch pojazdu, skutkujący wpadnięciem w poślizg, np. przez wyjechanie z zakrętu lub drastycznym wydłużeniem drogi hamowania.

Kiedy nawierzchnia może być śliska?

Nawierzchnia najczęściej jest śliska wtedy, kiedy znajduje się na niej warstwa wilgoci lub lodu, wpływająca na zmniejszenie tarcia. Zjawisko śliskiej nawierzchni występuje najczęściej wtedy, kiedy znajduje się na niej:

• woda,
• lód, w tym gołoledź,
• śnieg,
• błoto
• mokre liście.

Czynników pogarszających przyczepność może być znacznie więcej, niemniej ze śliską nawierzchnią w dosłownym rozumieniu mamy do czynienia najczęściej w każdym z powyższych przypadków.

Standardowo, opony dzielimy na dwa rodzaje:

• letnie,
• zimowe,

które powinny być używane sezonowo, zgodnie ze swoją nazwą.

Opony te mają inny:

• skład mieszanki gumowej,
• bieżnik,

które są przystosowane do zachowania w odpowiednich temperaturach.

Opona letnia przy wysokich temperaturach zachowuje właściwą twardość, natomiast opona zimowa w takich warunkach staje się zbyt miękka. Z kolei, opona zimowa przy niskich temperaturach wciąż jest odpowiednio sprężysta, podczas gdy opona letnia staje się zbyt twarda.

Zimowe opony mają od letnich opon głębszy bieżnik, który zbudowany jest również z większej liczby rowków i nacięć. Taka konstrukcja opony pozwala znacznie skuteczniej “chwycić” się luźnej nawierzchni w postaci luźnego śniegu. Letnia opona, z uwagi na mniejszą liczbę nacięć i płytszy bieżnik, nie zapewni w takich warunkach odpowiedniej przyczepności.

W Polsce nie obowiązują przepisy nakazujące zmianę opon z letnich na zimowe, ani z zimowych na letnie – fakt ten jest jedynie zaleceniem, a nie obowiązkiem. Niemniej, niewłaściwe ogumienie w odniesieniu do pory roku i wynikających z niej specyficznych warunków może być pretekstem do ukarania kierującego mandatem, jeżeli rezultatem jest powstanie kolizji.

Im bardziej zużyty, czyli im płytszy bieżnik, tym oponie trudniej odprowadzać jest wilgoć, co znacznie pogarsza przyczepność. Między oponą a nawierzchnią tworzy się wówczas dodatkowa warstwa, której bieżnik nie jest w stanie usunąć.

Czym jest aquaplaning i jak go uniknąć?

Aquaplaning to zjawisko, w którym opona traci bezpośredni kontakt z nawierzchnią, ponieważ między kołem a jezdnią tworzy się warstwa wody. W takiej sytuacji samochód może przestać reagować prawidłowo na jakiekolwiek polecenia osoby kierującej:

• skręcanie,
• hamowanie,
• przyspieszanie,

a kierowca może odnieść wrażenie, że pojazd zaczyna „płynąć” po drodze, będąc poza jakąkolwiek kontrolą..

Ryzyko aquaplaningu rośnie podczas jazdy w intensywnym deszczu, kiedy na drogach tworzą się głębokie kałuże – jazda z dużą prędkością przypomina wówczas jazdę na łyżwach.

Duży wpływ na zjawisko aquaplaningu ma także stan opon – zużyty bieżnik gorzej odprowadza wodę spod kół, przez co łatwiej dochodzi do utraty przyczepności.

Aby zmniejszyć ryzyko aquaplaningu, należy ograniczyć prędkość, unikać gwałtownych manewrów, omijać głębokie kałuże i dbać o odpowiedni stan opon. Jeżeli samochód zacznie tracić kontakt z nawierzchnią, nie należy gwałtownie hamować ani szarpać kierownicą. Najbezpieczniej zdjąć nogę z gazu, trzymać kierownicę stabilnie i poczekać, aż opony odzyskają kontakt z jezdnią.

Czy napęd na przód, tył lub na cztery koła ma znaczenie na śliskiej nawierzchni?

Rodzaj napędu ma wpływ na zachowanie samochodu na śliskiej nawierzchni, szczególnie podczas zmiany obciążenia w postaci ruszania, przyspieszania i pokonywania zakrętów.

Napęd na przednie koła

Samochód z napędem na przednie koła może łatwiej zabuksować kołami podczas ruszania, ponieważ środek ciężkości przenosi się wówczas na tylną oś, podczas gdy przednia “odrywa” się od nawierzchni.

Samochód z takim rodzajem napędu ma również skłonność do “prostowania” zakrętów, ponieważ to przednie koła, które zarazem odpowiadają za skręty, ciągną pojazd do przodu.

Napęd na tylne koła

Samochód z napędem na tylne koła jest bardziej podatny na wpadnięcie w poślizg podczas zbyt mocnego dodawania gazu w zakręcie – na łuku drogi tylna oś wyprzedza przednią oś, wprawiając auto w poślizg nadsterowny.

W przypadku samochodów z mocniejszymi silnikami, takie zjawisko jest możliwe także podczas jazdy po prostej drodze – zbyt gwałtowne dodanie gazu może skończyć się poślizgiem kół napędowych i nadmiernym wychyleniem tylnej osi.

Napęd na cztery koła

Napęd na cztery koła jest teoretycznym kompromisem, gdzie na każde koło samochodu trafia jakiś procent energii, w związku z czym łatwiej utrzymać kontrolę w trudnych warunkach.

Taki rodzaj napędu może poprawiać ruszanie, przyspieszanie i skręcanie w trudnych warunkach, ale nie ma zasadniczego wpływu na drogę hamowania.

Czym jest “szklanka” na drodze?

Słowem “szklanka” najczęściej określa się zjawisko występowania gołoledzi, czyli osad w postaci gładkiej, równej i przezroczystej warstwy lodu pokrywającego nawierzchnię jezdni. Największym problemem gołoledzi jest to, że często jest ledwo widoczna dla ludzkiego oka, dlatego jej występowanie jest zaskakujące, przez co bardzo niebezpieczne.

Określenie “szklanka” odnosi się do zjawiska niemal całkowitej utraty przyczepności na tego typu nawierzchni, spotęgowanym elementem zaskoczenia – samochód zachowuje się tak, jakby jechał po zupełnie gładkiej powierzchni tafli szkła.

Jak hamować na lodzie lub śniegu?

Na lodzie lub śniegu, gdzie przyczepność jest bardzo słaba, należy przede wszystkim rozpoczynać hamowanie z większym wyprzedzeniem i wykonać je zdecydowanie delikatniej – tak, aby uniknąć zablokowania się kół i utraty przyczepności.

Z jednej strony, samochody wyposażone w układ ABS zapobiegają ciągłemu zablokowaniu się kół podczas hamowania, z drugiej jednak całkowity brak przyczepności na lodzie nie zmieni faktu, że samochód będzie potrzebował bardzo długiej drogi hamowania.

Największe znaczenie podczas jazdy po lodzie i śniegu ma przewidywanie zagrożeń i właściwa reakcja z odpowiednio dużym wyprzedzeniem – czyli działania prewencyjne są zdecydowanie ważniejsze od tych interwencyjnych.

Co zrobić, gdy samochód wpadnie w poślizg?

Jeżeli samochód wpadnie w poślizg, najważniejsze jest zachowanie spokoju i unikanie gwałtownych reakcji. Nagłe hamowanie, mocne dodanie gazu albo paniczny ruch kierownicą mogą pogłębić utratę przyczepności i sprawić, że pojazd stanie się jeszcze trudniejszy do opanowania.

Najważniejszą rzeczą podczas poślizgu jest ustabilizowanie toru jazdy. Nie powinno się natomiast pod żadnym pozorem hamować, zwłaszcza gwałtownie – jeżeli samochód jedzie w poślizgu, jego koła natychmiast się zablokują, a układ ABS nie będzie w stanie rozwiązać problemu.

Jeżeli samochód wpadł w poślizg nadsterowny, gdzie tylna oś zaczyna wychylać się poza tor jazdy, należy dokonać korekty poprzez wykonanie płynnej kontry kierownicą – przednie koła samochodu powinny być przez cały czas skierowane w odpowiednim kierunku jazdy.

Jeżeli samochód wpadł w poślizg podsterowny, gdzie przednia oś zaczyna wyjeżdżać z zakrętu i go “prostować”, należy delikatnie zdjąć nogę z gazu, aby środek ciężkości pojazdu przeniósł się na przednie koła. W takiej sytuacji te powinny odzyskać przyczepność, a kierujący kontrolę nad samochodem.

W przypadku hamowania, samochód wyposażony w układ ABS działa najskuteczniej, kiedy nacisk na hamulec jest maksymalny. W przypadku rzadko spotykanego dziś samochodu bez układu ABS siłę hamowania należy utrzymywać na granicy utraty przyczepności – zmniejszyć nacisk na pedał hamulca, kiedy koła samochodu się zablokują, tak aby zaczęły się ponownie obracać.

Jak działają systemy bezpieczeństwa na śliskiej nawierzchni?

Podczas jazdy po śliskiej nawierzchni w samochodzie regularnie interweniować mogą elektroniczne systemy bezpieczeństwa:

• ABS,
• ASR,
• ESP.

Każdy z nich pełni inną rolę i będzie “wtrącał” się w innych okolicznościach. O ile działanie każdego z nich oznacza sytuację kryzysową, o tyle każdy z nich jest sprzymierzeńcem osoby kierującej, a fakt ich aktywności należy traktować jako niezbędną pomoc, a nie sytuację skrajnie awaryjną. Systemy te mogą aktywować się nawet podczas najmniejszej utraty stabilności jazdy, kiedy czujniki odpowiedzialne za ich pracę wykryją niewłaściwe parametry jazdy.

Należy jednak koniecznie pamiętać, że działanie systemów bezpieczeństwa, w tym układu ESP, nie jest w stanie zapobiec wszystkim niebezpiecznym sytuacjom – ponad wszystkim stoją prawa fizyki, dlatego kiedy przeciążenie podczas utraty kontroli będzie zbyt duże, opanowanie problemu może okazać się niemożliwe. Jakkolwiek każdy z systemów jest pomocny, to żaden nie jest w stanie zadziałać wbrew prawom fizyki.

Jak działa układ ABS?

Układ ABS włącza się, kiedy samochód straci przyczepność podczas hamowania – wówczas pod wpływem utraty tarcia mogą zablokować się koła, zaś ABS zapobiega temu zjawisku. W takiej sytuacji osoba kierująca może wyczuć pod stopą intensywne drżenie pedału hamulca, spowodowane jego “odbijaniem” z bardzo dużą częstotliwością.

Jak działa antypoślizgowy system ASR?

Układ ASR włącza się, kiedy samochód straci przyczepność podczas ruszania albo przyspieszania – wówczas pod wpływem utraty tarcia koła mogą zacząć buksować, zaś ASR zapobiega temu zjawisku. W takiej sytuacji koła samochodu zostaną odpowiednio przyhamowane, aby przestały buksować i odzyskały przyczepność.

Jak działa układ kontroli trakcji ESP?

Układ ESP włącza się, kiedy przekroczona zostanie norma dla przeciążenia bocznego i samochód zacznie wypadać z zakrętu – wówczas ESP przyhamowuje odpowiednie koło samochodu, tak aby ten odzyskał stabilność. Działanie tego systemu jest mniej inwazyjne z punktu widzenia osoby kierującej, niż pozostałych dwóch.

Czy wszystkie samochody mają elektroniczne systemy bezpieczeństwa?

Nie wszystkie, a ich obecność zależy z jednej strony od rocznika samochodu, z drugiej od jego wyposażenia. Od 1 listopada 2014 roku wszystkie nowe samochody osobowe (i dostawcze do 3,5 tony), muszą być wyposażane we wszystkie trzy systemy bezpieczeństwa:

• ABS,
• ASR,
• ESP.

W przypadku samochodów starszych, systemy bezpieczeństwa trafiały na listę obowiązkowego wyposażenia etapami:

• ABS od 1 lipca 2004 roku (motocykle od 1 lipca 2016 roku), przy czym w Polsce we wszystkich nowych samochodach od 1 lipca 2006 roku,
• ASR i ESP od 1 listopada 2014 roku, przy czym system ASR sam w sobie formalnie nie jest obowiązkowy, jednak przepisy obejmują go pośrednio jako integralną część systemu ESP.

Starsze samochody, czyli te wyprodukowane przed datą wprowadzenia wszystkich lub konkretnego systemu bezpieczeństwa na listę wyposażenia obowiązkowego, mogą nie być w nie wyposażone. Niemniej, systemy te istniały już dużo wcześniej, zatem ich obecność nie jest wykluczona nawet w starszych egzemplarzach samochodów.

1. Zmniejsz prędkość i dostosuj ją do warunków na drodze

Przepisy ruchu drogowego nie nakładają wprost na kierowców obowiązku zmniejszania prędkości w trudnych warunkach, podobnie jak nie określają konkretnej prędkości, z jaką ci powinni się poruszać. Niemniej, jazda po śliskiej nawierzchni wymusza na osobach kierujących jazdę z mniejszą prędkością, aby mieć odpowiednio większą ilość czasu i miejsca na odpowiednią reakcję.

Trzeba pamiętać, że większa prędkość oznacza dłuższą drogę hamowania i większe przeciążenia podczas manewrów, co na śliskiej nawierzchni może pośrednio przyczynić się do utraty kontroli nad samochodem.

Trudno jest jednoznacznie określić, z jaką prędkością powinien poruszać się kierujący – zawsze należy wziąć pod uwagę wszystkie możliwe czynniki, takie jak:

• ogólny stan nawierzchni,
• liczbę i promień zakrętów,
• nachylenie drogi,
• natężenie ruchu.

Ogólnie, im trasa jest technicznie bardziej wymagająca, tym prędkość jazdy powinna być mniejsza.

2. Zwiększ odstęp od poprzedzającego pojazdu

Niezwykle ważną zasadą podczas poruszania się po śliskiej nawierzchni jest zachowanie odpowiedniego odstępu od poprzedzającego pojazdu – większej, niż ma to miejsce podczas neutralnych warunków drogowych.

W warunkach ograniczonej przyczepności na drodze drastycznie zmniejsza się tarcie, czego efektem będzie znacznie dłuższa droga hamowania. Oprócz tego, na znacznie wcześniejszym etapie hamowania osiągnięty zostanie punkt granicy przyczepności – koła mogą się zablokować już na początku drogi hamowania, co wymusza działanie systemu ABS.

Rozwiązaniem problemu jest po prostu utrzymywanie zwiększonego odstępu od poprzedzającego pojazdu, niż narzucają lub sugerują przepisy ruchu drogowego – z uwzględnieniem wydłużonej drogi hamowania w niekorzystnych warunkach.

3. Wykonuj wszystkie manewry płynnie

Gorsza przyczepność na śliskiej nawierzchni ma również negatywny wpływ na zachowanie samochodu podczas manewrów, skutkujących przeniesieniem środka ciężkości. Zalicza się do nich:

• wchodzenie w zakręty,
• ruszanie,
• hamowanie.

Każda dodatkowa siła działająca na samochód na śliskiej nawierzchni pogarsza jego stabilność, a w skrajnych przypadkach może się zakończyć nawet wpadnięciem w poślizg.

Warto zaznaczyć, że problemem nie jest samo przesunięcie środka ciężkości, a uczynienie tego zbyt gwałtownie. Dlatego bardzo ważnym elementem jazdy po śliskiej nawierzchni jest wykonywanie każdego manewru w sposób płynny i delikatny, tak aby owo przeniesienie środka ciężkości zajęło więcej czasu, ale odbylo się w o wiele bardzij wyważony sposób.

W związku z tym, powinno unikać się gwałtownych:

• skrętów,
• startów,
• hamowań,

tak, aby koła samochodu przez cały czas zachowywały odpowiednią przyczepność.

4. Obserwuj drogę i otoczenie

W przypadku jazdy po śliskiej nawierzchni bardzo dużą rolę odgrywa odpowiednio wczesne dostrzeżenie zagrożenia – powinno się zatem nieustannie obserwować drogę i jej otoczenie, aby mieć właściwą ilość czasu na właściwą reakcję.

Kluczową rolę odgrywa tutaj obserwowanie innych poruszających się pojazdów, które potencjalnie mogą wejść w kurs kolizyjny. Bardzo ważne jest także obserwowanie pobocza, tak aby uniknąć niebezpiecznej sytuacji wynikającej z wchodzącymi na jezdnię pieszymi, czy wjeżdżającymi na przejazd rowerzystami.

Nie należy bezgranicznie ufać systemom ABS, ASR i ESP – te pomagają, ale nie stoją ponad prawami fizyki.

5. Przewiduj sytuacje na drodze

Podczas jazdy po śliskiej nawierzchni warto zakładać, że inni kierujący również mogą popełnić błąd. Pojazd jadący z naprzeciwka, samochód wyjeżdżający z drogi podporządkowanej czy hamujące auto poprzedzające może nagle stracić przyczepność i znaleźć się na kursie kolizyjnym.

Dlatego zawsze należy pozostawić większy margines bezpieczeństwa: wcześniej zdejmować nogę z gazu, być cały czas w stanie gotowości na sytuację na drodze i unikać jazdy bezpośrednio za innym pojazdem. Im wcześniej osoba kierująca przewidzi możliwe zagrożenie, tym większą ma szansę zareagować w sposób spokojny i wyważony, bez wykonywania gwałtownych manewrów.

Najczęstsze błędy kierowców na śliskiej nawierzchni

Najczęściej popełniane błędy podczas jazdy na śliskiej nawierzchni to:

• utrzymywanie zbyt małego odstępu od poprzedzającego pojazdu,
• zbyt gwałtowne manewry,
• zbyt duża prędkość jazdy.

Wszystkie wymienione błędy w praktyce mogą prowadzić do sytuacji kolizyjnej, wynikającej z utraty kontroli nad pojazdem.

W przypadku kolizji wynikającej z np. najechania na tył innego pojazdu, jako oficjalną przyczynę zdarzenia bardzo często wskazuje się “niedostosowanie prędkości do warunków drogowych” – oznacza to, że osoba kierująca nie wzięła poprawki na np. śliską nawierzchnię jezdni, przez co doprowadziła do kolizji przez poruszanie się ze zbyt dużą prędkością i pośrednio wydłużając drogę hamowania.

Podsumowanie

Bezpieczna jazda po śliskiej nawierzchni opiera się przede wszystkim na dostosowaniu techniki i stylu jazdy do aktualnych warunków panujących na drodze. Odpowiednio niższa prędkość, większy odstęp od innych pojazdów, płynne wykonywanie manewrów oraz uważna obserwacja otoczenia pozwalają zachować większy margines bezpieczeństwa i ograniczyć ryzyko utraty przyczepności. Warto również pamiętać, że systemy ABS, ASR i ESP stanowią jedynie wsparcie kierowcy, same zaś nie są w stanie pokonać praw fizyki ani zrekompensować zbyt szybkiej jazdy. Najskuteczniejszym sposobem na uniknięcie poślizgu pozostaje przewidywanie zagrożeń połączone ze świadomym dostosowaniem techniki jazdy do panujących warunków drogowych.